Acaba Lumieres kardeşler, 1895 yılının 1 Şubatında sinema makinesini icat ettiklerinde, bu buluşlarının tüm dünyayı sarsıp etkisini hiç kaybetmeyen bir sektöre dönüşeceğini düşünmüşler miydi? Bu sorunun cevabı bilinmiyor, ancak dünyada görünen o ki sinema kitleleri etkilemeye başladığı günden bu yana hem eğlencenin, hem bilginin hem de ideolojilerin sunulduğu ciddi bir araç haline dönüştü.
Yedinci sanat olarak görülen sinema, aslında perdeye arka arkaya gelen saydam bir film şeridi üzerindeki görüntülerin, beynin gözün ağ tabakası üzerine düşen görüntüyü kısa bir süre daha saklaması sayesinde hareketli görünmesinden ortaya çıktı. İlk bulunduğunda insanları şaşkına uğratması nedeniyle büyülü fener adını alan sinemanın gelişmesini sağlayan ilk ögelerden biri, 1824de İngiliz fizikçi Peter Mark Rogetın yayımladığı Hareketli Cisimlere İlişkin Olarak Görüntünün Sürekliliği adlı kuramsal çalışma oldu. Çeşitli ülkelerden birçok mucidi harekete geçiren bu kuramdan, görüntünün sürekliliğini sağlayan birbirine benzer aygıtlar geliştirdi. Bu nedenle sinemayla ilgili aygıtların ilk önce nerede ve nasıl ortaya çıktığını kesin olarak söylemek güç.
Sinema için önemli bir diğer gelişme, 1882de Fransız fizyolog Etienne-Jules Mareyin kuşların uçuşunu saptamak amacıyla saniye de 12 fotoğraf çekebilen fotoğraf tüfeği bulması oldu. ABDli Hannibal Goadwin de 1887de fotoğraf çekiminde ilk kez selüloit film kullandı. Thomas Alva Edison ise 1888de üzerine ses kaydedilen mum silindirli fonografı, daha sonra da kameranın ilk biçimi sayılan kinetoskop adını verdiği gösterim aygıtıyla 15 metrelik bir film şeridinin üzerindeki görüntüleri kesintisiz olarak art arda yansıtmayı başardı.
Kinetoskopu Pariste gören Fransız Lovis ve Auguste Lumiere kardeşler de geliştirdikleri sinematograf adlı aygıtla ilk kez hareketli görüntü elde ettiler. İşte sinemanın doğuşunu müjdeleyen ve tarihe geçen en önemli gelişme bu oldu. Sinemanın babası olarak adlandırılan Lumiere kardeşler, halka açık ilk film gösterimlerini de 1895te Pariste yaptı.
Süresi 15 dakikayla sınırlı bu ilk dönem filmler, iskambil oynayanlar, bir demircinin çalışması, askerlerin yürüyüşü ya da bir bebeğin beslenmesi gibi günlük yaşamdan alınmış görüntülerden oluşuyordu. Sonraları kısa komediler, haber filmleri ve belgeseller de çektiler. Sinema yoluyla belirli bir öykü anlatma dönemi ise Fransız yönetmen Georges Melies ile başladı.
SİNEMA: BİR DÜŞ SARAYI
Başlangıçta deney ya da basit eğlence türü olarak görülen sinema, hızla artan ilgi karşısında geniş salonlarda kitlelere hitap etmeye başladı. Kısa zamanda yaygın eğlence aracına dönüşen sinema, 20. yüzyılın başlarında önemli bir ticaret ve sanayi dalı durumuna geldi. Avrupada ve ABDde halk arasında düş sarayları adı verilen lüks ve gösterişli sinema salonları yapıldı.
İlk yıllarda sesi ve görüntüyü birlikte kaydeden bir aygıt olmadığından filmler sessizdi. Sessiz sinema sürecinde çekilen filmler, gerek filmin imalatçıları ve gerekse filmlerin türleri açısından büyük bir çeşitlilik sergiledi. Filmin konusu bazen sirk ve vodvil, bazen dünyanın çeşitli yerlerine gönderilmiş kameramanların saptadıkları haber ve belgeseller oldu.
Ancak I. Dünya Savaşının başlamasıyla birlikte Avrupa sineması neredeyse çöküntüye uğradı. Çünkü filmin ana maddesi olan selüloit barut yapımında kullanılmaktaydı. Oysa, aynı dönemde ABD sineması önemli gelişmelere sahne oldu. Bir Milletin Doğuşu ve Hoşgörüsüzlük gibi filmlerle adını duyuran ABDli
yönetmen David Griffith, sinemayı salt bir eğlence aracı olmaktan çıkarıp izleyiciyi aynı zamanda düşünmeye de yönelten, çok yönlü bir anlatım aracına dönüştürdü.
O yıllarda ABDde sinema alanında büyük bir patlama yaşandı; uzun ve yüksek maliyetli filmler art arda çekilmeye başlandı. Star tipi oyuncular bu dönemde çıkmaya başladı.
SİNEMA BÜYÜYOR
I. Dünya Savaşı sonrasında, savaşın yıktığı Almanyada sinema adına büyük atılımlar yapıldı. Filmlerin geneli tarihi temalar üzerine, kostümlü ve gösterişli siyasal-ideolojik ögeler yerleştirilmesiyle oluştu.
Aynı dönemde, SSCBde dünyanın ilk sinema okulu olan Devlet Sinema Enstitüsü kuruldu. Çağdaş sinemanın öncülerinden Sergei Eisenstein, Potemkin Zırhlısını, dönemin önde gelen yönetmenlerinden Vsevolod Pudovkin sessiz sinemanın başyapıtlarından olan Anayı bu dönemde çekti.
Yine bu dönem, savaştan yara almadan çıkan ABDde, sinema en büyük sanayi dallarından biri durumuna geldi. Yumuşak iklimiyle açık hava çekimlerine uygun olan Los Angeles kentinde Hollywood, ABD sinema sanayisinin merkezi durumuna geldi. Metro-Goldwyn-Mayer, Paramount, United Artists gibi dev film şirketleri o dönemde kuruldu. Western filmler ile komedinin revaçta olduğu bu yıllar en önemli aktörlerden biri Charlie Chaplin oldu. 1920lerde bir haftada otuz milyondan fazla Amerikan sinemaya uğruyordu.
SESLİ FİLM GELİYOR
Sinemada sesli film dönemi 1920lerin sonu ile 1930larda başladı. Seyirci sayısını büyük ölçüde etkileyen sesli sinema, oyunculuk alanında önemli değişikliklere yol açtı. Sessiz sinemanın abartılı el kol hareketlerine dayanan üslubu yerine doğallık ve yalınlık önem kazandı.
Walt Disney ilk sesli çizgi filmini bu yıllarda gerçekleştirdi. Dönemin önde gelen yönetmenleri John Ford, Howard Hawks, Frank Capra, George Cukar ve Orson Welles özgün üsluplarıyla sinema sanatına önemli katkılarda bulundu. Gerilim filmlerinin babası sayılan Alfred Hitchcook da bu dönemin isimlerinden.
Renkli sinemaya geçişi de simgeleyen bu dönemin renklendirme yöntemi ilk filmi Walt Disneyin Üç Küçük Domuz adlı çizgi filmi oldu. Ancak, II. Dünya Savaşı yıllarında sinema dünyası büyük bir durgunluk yaşadı. Bu dönemde, genellikle ordulara moral vermeyi amaçlayan savaş filmleri çekildi. Ünlü yönetmen Alfred Hitchcook özellikle banyodaki soluk kesici cinayet sahnesiyle tanınan Sapık adlı gerilim filmini 1950lerde çekti. Ne var ki, savaşın sonunda ABD sinemasındaki sansür ve senaryo yazarı ve yönetmenlerin kara listeye alınması sinemayı derinden etkiledi.
BEYAZ PERDEYE RAKİP: BEYAZ CAM
Sinemayı etkileyen bir diğer önemli gelişme, 1950-1960 arasında yaşandı. Beyaz cam olarak da nitelenen televizyonun hızla yaygınlaşması sinema izleyicisini azalttı ve bazı büyük film şirketlerinin çökmesine neden oldu. Bunun sonucunda yeni arayışlara giren bazı yönetmenler, Hollywoodun cinsellik, şiddet, milliyetçilik gibi konulardaki kalıplaşmış sinema anlayışının dışına çıkan filmler yaptılar ve sinemada gençliğe yönelindi.
Sinema salonları, 1970 ve 1980lerde etkileyici ses ve görüntü efektlerinin kullanıldığı serüven ve bilimkurgu filmlerini ağırladı. Film maliyetleri ciddi oranda arttı. Ancak, videonun yaygınlaşmasıyla birlikte bu dönemde de elektronik sinema önem kazandı. Video pazarının yarattığı talep nedeniyle büyük şirketler kadar bağımsız küçük şirketler de film yapma olanağı buldu. Bunun etkisiyle bağımsız yenilikçi sinema canlandı.
Günümüzde ise sinema, insanların günlük yaşamdan kopmak, eğlenmek veya hoş vakit geçirmek için sık sık gittiği eğlence araçlarından biri haline geldi. Her ne kadar büyük ekran televizyonlar sinemayı etkilese de karanlık salonlarda dev ekranda film izlemenin verdiği zevk değişmedi. Ancak sinema için en önemli unsur, artık Hollywooddun bariz egemenliği... Her ne kadar bağımsız filmler gelişse ve Avrupa sineması kendine özgün yapıtlar ortaya koysa da küreselleşmenin etkisiyle ABD sineması etkisini artırdı. Sinema, artık 110 dakikada, sanayileşmenin etkisiyle yalnızlaşan ve sürekli değişen gündem karşısında duyarsızlaşan insanlara hem kaçış hem de dünyayı tanımlama imkanı sunuyor.
TÜRK SİNEMASININ BAŞLANGIÇ TARİHİ 14 KASIM 1914
Cumhuriyet ile atağa geçen, ancak 1980lerde çöküş dönemine giren Türk sineması, 1990larda yeniden yükselişe geçti. Son yıllarda gişe rekorlarına ve ödüllere doymayan Türk filmleri artık Hollywoodun gözde yapımlarını geride bırakır duruma geldi.
Sinemanın doğum gününün 1 Şubat olmasına rağmen, Türk sinemasının başlangıç tarihi 14 Kasım 1914. Osmanlı İmparatorluğunun 1. Dünya Savaşına girdiği ilk günlerde Ayestefanostaki (Yeşilköy) Rus Anıtı yıkılırken, yedeksubay Fuat Uzkınay tarafından görüntülenen ve Ayestefanostaki Rus Abidesinin Yıkılışı adlı tarihi belgesel ilk Türk filmi olarak kabul ediliyor.
Cumhuriyetin ilanı ve sinema tekniklerinin gelişmesiyle Türk sinemasının Yeşilçam Dönemi başladı. Filmler dönemlere uygun olarak ya tiyatro eserleri ve romanların uyarlamaları ya da yabancı filmlerin Türkçe versiyonu olarak piyasaya çıktı. Türk halkının sinema perdesine ilgisinin artmasıyla da film çekimleri gün geçtikçe artı. Nitekim, Türk sinemasında en fazla film 1914-1973 yılları arasında üretildi ve bu dönemde tam 3 bin 359 film çekildi. En fazla film çekilen yıl da türler sineması olarak nitelendirilen bu döneme rastlıyor;
1972 yılına. O yıl tam 301 film yapıldı. Bunun yanında film sayıları 1966da 239, 1967de 209, 1971de 265 ve 1973de 209 gibi önemli rakamlardaydı. Bu yıllar Türk sinema tarihinde önemli bir yere sahip oldu.
Bu dönemi izleyen 1974-1990 yılları arasında ise üretilen film sayısı 2 bin 219a düştü. 1975 yılında 225, 1979da 193, 1974te 189 film çekilirken, 1980-1983 yıllarında yapılan film sayısı ortalama 70 civarında kaldı. Sosyal içerikli fantastik filmler, 12 Eylül filmleri, arabesk filmler, seks komedileri nedeniyle eleştirilen bu dönem, aynı zamanda Türk sinemasının yurt dışında ödüller aldığı bir dönem de oldu.
Bu dönemde Yılmaz Güneyin senaryosundan Şerif Görenin yönettiği Yol filmi, 1982 Cannes Film Festivalinde en iyi film seçildi ve Altın Palmiye Ödülünü Costa Gavras ile paylaştı. 1990lara doğru çekilen film sayısı ise maliyetlerin yüksekliği nedeniyle giderek düştü.
YENİDEN YÜKSELİŞ
Ancak, 1990lı yıllar, büyük çöküşü 1980lerde yaşayan Türk sinemasının, tekrar eski günlerine dönemese de Anka Kuşu gibi küllerinden yeniden doğmasını temsil etti.
Nitekim, 1996da vizyona giren Eşkıyanın 2,5 milyon kişilik hasılata ulaşmasıyla Türk sineması için umut doğdu. Bu rakam, o dönem için büyük bir izleyici rekoruydu. Ardından seyirciler, 1997de Ağır Roman, Masumiyet ve Hamam; 1998de Gemide, Akrebin Yolculuğu ve Hoşçakal Yarın; 1999da Propaganda, Her Şey Çok Güzel Olacak, Gülün Bittiği Yer, Salkım Hanımın Taneleri, Harem Suare ve Mayıs Sıkıntısı gibi peş peşe birçok popüler ve sanat filmini görme fırsatı buldu.
1990lı yılların en fazla film üretilen dönemi 1993-1994 dönemi oldu. En az film de 20 film ile 1997de çekildi.
Bu dönem, Türk sinemasının yurt dışında çok sayıda ödül almasıyla da dikkati çekti. Sinan Çetinin yönettiği Berlin In Berlinde oynayan Hülya Avşar, 1993 Moskova Film Festivalinde En İyi Kadın Oyuncu; Memduh Ün de Zıkkımın Kökü adlı filmi ile 1993 yılında İspanya Sinema Festivalinde En İyi Yönetmen ödülünü aldı. Yine, Tabutta Rövaşata Uluslararası Sinema Eleştirmenleri Derneği Jüri Ödülünü, Hamam filmi de Cannes Film Festivalinde İtalyan Sinema Yazarları Derneğinin seçiminde En İyi Film, İtalyada yabancı basının seçiminde En İyi Yönetmen ve En İyi Müzik Golden Globe ödüllerini aldılar.
ASIL DÖNÜM NOKTASI
Yerli yapımlar, Amerikan filmlerinin neredeyse tümüne hakim olan pazar payını 2000li yıllardan itibaren düşürmeye başladı. 2000 yılında vizyona giren 15 yerli film arasından Kahpe Bizans yaklaşık 2 milyon izleyiciye ulaştı. Vizontele, 2001de 3 milyonu geçen izlenirlikle Eşkıyayı geride bıraktı. Derviş Zaim Filler ve Çimen, Serdar Akar Dar Alanda Kısa Paslaşmalar adlı filmlerine bu yıl imza attı.
Bu tırmanış, ilk yıllarda seyirci sayısına çok fazla yansımadı. TUİKin verilerine göre, 2001 yılı hariç, 1997den 2003 yılına kadar yerli yapımlara 2,5 milyon civarında seyirci ilgi gösterdi.
Türk filmleri için asıl dönüm noktası 2004 yılı oldu. Karpuz Kabuğundan Gemiler Yapmak, Bekleme Odası, Hababam Sınıfı Merhaba, Neredesin Firuze, Mustafa Hakkında Her Şey gibi filmlerin sinema salonlarına geldiği 2004 yılında, G.O.R.A ve Vizontele Tuuba ciddi rakamlarda seyirci topladı. Aynı yıl yerli filmleri izleyen toplam seyirci sayısı 6 milyon 657 bine çıktı.
2005te vizyona giren 27 yerli yapımı toplam 6 milyon 795 bin kişi izlerken, Türk sineması 2006da rekor yılını yaşadı. Gösterilen 33 yerli filme 10 milyon 838 bin kişi talep gösterdi. Bunun yanında, o yıllarda Kurtlar Vadisi-Irak, Babam ve Oğlum, Organize İşler, Hababam Sınıfı Askerde, Hababam Sınıfı Üçbuçuk seyirci sayısıyla dikkati çekti.
Türk sinemasında 2006 ve 2007 yılları gişe başarıları ve ödüllerin geldiği yıllar oldu. 2008 ise sinemanın altın yılı haline geldi. Rıza, 120, Vicdan, O.. Çocukları, Recep İvedik, Devrim Arabaları, A.R.O.G ve Osmanlı Cumhuriyeti geçen yılın gözde yapımları arasında yer aldı.
Son birkaç yıldır Türk sineması gösterime giren yabancı filmlerle yarışır hale geldi, hatta onları geçti. Bu nedenle Türk halkı kendi sinemasını en fazla izleyen halk oldu. Bunlardan geçen yıl gösterime giren ve 31 hafta gösterimde kalarak en yüksek izleyici rekorunu alan 4 milyon 301 bin 641 izleyici ile Recep İvedik adlı yapım oldu. Şahan Gökbakarın senaryo yazarlığını ve başrolünü üstlendiği film, aynı zamanda tüm zamanların en çok izlenen Türk filmi unvanını da taşıyor.
Bu filmi sırasıyla 4 milyon 256 bin 566 izleyici ile 2005 yapımı Kurtlar Vadisi: Irak ve 4 milyon bin 711 izleyici ile 2003 yapımı G.O.R.A izliyor.
Çağan Irmakın yönettiği ve hala sinemalarda gösterilen Issız Adam iyi bir çıkış yaptı. Can Dündarın yönetmenliğini ve senaryo yazarlığını üstlendiği Mustafa adlı belgesel de 1 milyon seyirciyi aştı.
2008, ALTIN YIL
Son yıllar Türk sinemasının hem ulusal hem de uluslararası arenada birbiri ardına ödüllerin alındığı yıllar oldu.
Örneğin, Cannes Film Festivalinde Nuri Bilge Ceylana En İyi Yönetmen ödülünü getiren Üç Maymun, Oscarda ilk 9 film arasına girerek aday adayı oldu.
Almanyada yaşayan yönetmen Fatih Akının yönettiği Yaşamın Kıyısında, Özer Kızıltanın yönettiği Takva, yönetmen Semih Kaplanoğlunun filmi Yumurta, Abdullah Oğuzun Mutluluk adlı filmleri festivallerden eli boş dönmedi.
Yönetmenliğini Mahsun Kırmızıgülün yaptığı Beyaz Melek, 41. Houston Film Festivalinde, En İyi Uluslararası Yabancı Film ve Jüri Özel En İyi Yönetmen Ödülü aldı. Ayrıca film, vizyona girdiği 2007 yılında 2 milyon 30 bin 444 kişiyi sinema salonlarına çekti.
2000li yıllarda izleyici çeken veya ödül alan yapımlarından bazıları da şöyle:
Beynelminel, Dondurmam Gaymak, Takva, Babam ve Oğlum, Eve Dönüş, Anlat İstanbul, İki Genç Kız, İklimler, Beş Vakit, Bulutları Beklerken, Gönül Yarası, Eğreti Gelin, Son Osmanlı Yandım Ali, Cenneti Beklerken, Beş Vakit, Kader, İklimler, Küçük Kıyamet, Hacivat ve Karagöz Neden Öldürüldü.