|
|
Krizi fırsata çevirmek isteyen okusun!
Kriz bizi teğet mi geçiyor? Yoksa dibe mi vurduk? Bize bir şey olur mu olmaz mı? Krizin ne olduğunu anlamak isteyenler için Mahfi Eğilmezin kitabı bir fırsat olabilir...
NTV-MSNBC
Güncelleme: 12:18 TSİ 05 Ocak 2009 Pazartesi
İSTANBUL - Dr. Mahfi Eğilmez de krizi fırsata çevirerek Küresel Finans Krizi adıyla bir kitap yayımladı. Kitap kısa sürede ikinci baskıyı yaptı. Eğilmez, okuyan herkesin kolaylıkla anlayabileceği bir dilde hazırladığı kitabında krizler ve Türkiyenin geleceği, işletmelerin krizde yapması gerekenler, kapitalizm niçin kriz yaratıyor, kapitalizm çöpe mi atılmalı sorularına yanıt arıyor.
Herkes kriz var mı yok mu, bizi etkiler mi etkilemez mi diye tartışırken Eski Hazine Müsteşarı Mahfi Eğilmez krizle ilgili bir kitap yazdı. Küresel Finans Krizini okumak için ekonomi eğitimi görmüş olmak gerekmiyor; krizi yaşayan ve anlamak isteyen herkes için okunması ve anlaşılması çok kolay bir kitap. Eğilmez, NTVMSNBCye kitabını anlattı:
AMACIM FIRSAT DEĞİLDİ Kriz var mı yok mu, teğet mi geçti, inişe mi geçti tartışırken siz moda deyimle krizi fırsata çevirip bir kitap yazdınız. Ben hem NTVdeki Ekodiyalog programında hem Radikaldeki yazılarımda 2008 tahminlerini açıklamayacağımı, çünkü 2008 yılında dünyada önemli bir kriz beklediğini, bunun Türkiyeyi de etkileyeceğini ve beklentilerimin çok kötü olduğunu belirttim. Aşağı yukarı 2007 sonlarına doğru, 2008de dünyada önemli bir kriz olacağını bekliyordum. Bunun da temel nedeni Amerikada çıkan Mortgage krizinin orayla sınırlı olmayacağına ilişkin düşüncemdi. Çünkü bir yerde bir kanserli hücre gelişmişse onun orada sınırlı kalması mucize olur. Söz konusu krizin bir bankacılık krizine, kredi krizine ve reel sektör krizine dönüşeceği tahmini yapmıştım. Bunu yaparken öteden beri aklımda olan bir çalışmaya da başlamıştım: Kriz Ekonomisi. Temmuz ve Ağustos aylarında çalışmamı hızlandırıp daha basitleştirerek bu kitaba geldik. Yani amacım krizi fırsata çevirmek değildi ama -ayıptır söylemesi- böyle oldu.
TÜRKİYE ZATEN İNİŞTEYDİ Kitabınızda Türk özlü sözü Bize şey olmaza da yer veriyorsunuz. Bize bir şeyler olacak mı? Bizim içinde bulunduğumuz durum, küresel kriz olsa da olmasa da Türkiyenin bir yavaşlamaya girdiğini gösteriyor. 2002-2003te krizden hemen sonra yaşadığımız hızlı çıkış 2005-2006dan itibaren yavaş yavaş aşağıya döndü. Türkiyenin büyümesi yüzde 9lara 8lere çıktıktan sonra 6lara 5lere, şimdi de 2-3lere geriledi. Yani Türkiye zaten inişteydi. Küresel kriz olsun ya da olmasın o çıkışını sürdüremeyeceği belliydi. Küresel kriz daha Türkiyeyi etkilemedi. Şu anda Türkiye aslında kendi yavaşlamasını yaşıyor. Krizin etkileri bizde yavaş yavaş üçüncü çeyrekte çıkacak. Esas ağırlığı da dördüncü çeyrekte hissedilecek. Türkiye şu anda kendi inişini yaşıyor. Bu çerçevede bakıp da Bize bir şey olmaz demenin bir tek izahı olabilir. İnsanlara moral vereyim, moralleri bozulmasın. Ama bu da belki ortalama insanda moral verici etki yapıyor ama daha üst seviyede tüccarda, iş sahibinde, piyasada çalışan insanlarda hükümetin bu sıkıntıyı algılamadığı gibi bir şüphe yaratıyor. Bize bir şey olmuş zaten, küresel kriz yokken olmuş. Şimdi bir de küresel kriz geliyor, daha ağır olacak.
2009 BEKLENTİLERİM OLUMSUZ 2009 için tahminde bulunacak mısınız? Benim 2009 için beklentilerim olumsuz... 2008 Türkiye için çok olumsuz geçmedi aslında. Yani dünya ile kıyasladığımız zaman fena geçmedi. Ama 2009da hem kendi büyümesinin yavaşlamasının etkisini, hem de küresel krizin etkilerini 2009da bütünüyle hissedecek. Benim tahminim 2008 yılının son çeyreği eksi çıkacak ve 2009 boyunca da ekside gidecek. Yılı yüzde 1,5- 2 eksiyle tamamlayacağımızı tahmin ediyorum. Bu da Türkiye için ciddi bir sorun olacak. İşsizliğin de yüzde 12-13 belki 14 civarına yükseleceğini düşünüyorum. Çünkü Türkiye büyürken işsizliğini düşüremedi ve şimdi eksiye indiği zaman işsizlik de ister istemez artacak.
DÜNYA İLK KEZ KÜRESEL BİR KRİZ YAŞIYOR Kitapta küresel krizin dünyada bir ilk olduğunu ileri sürüyorsunuz... Bana sorarsanız şu anda küresel çapta yaşanan kriz hepsinden farklı... Bütün krizlerden hatta. 1929da şunları bunları yapmıştık, doğruydu şimdi de yaparsak doğru olur diyemeyiz. Çünkü 1929 krizi küresel bir kriz değildi. Küre dediğimiz şeyin yarısı komünistti, sosyalistti, yarısı kapitalistti. Dolayısıyla dünya ilk kez bir küresel kriz yaşıyor. Kübayı saymazsak, Çininden Rusyasına kadar bir zamanlar kapitalist sistemin dışında kalan ve şu anda sisteme entegre olan ülkeler krizi iliklerine kadar hissediyorlar. Bunu başka birisi söyledi mi bilmiyorum, ilk defa ben söylemiş de olabilirim, bilmiyorum ama benim iddiam bu. İlk defa bir küresel kriz yaşıyor dünya. Uzakdoğu krizi de yerel kaldı çünkü, bu kadar büyük çaplı olmadı.
BU KRİZ 2001 KRİZİNDEN FARKLI Türkiyenin 2001de yaşadığı kriz bugün yaşanan krizden farklıysa, söylendiği gibi 2001 deneyimi işimize yaramayacak... Türkiyenin 2001de yaşadığı kriz farklı. Sonunda aynı yerlere gidebilir ama, başlangıcı farklı. Çünkü Türkiye 2001de bir finans sektörü krizi yaşadı şimdi tuhaf bir şekilde reel sektör krizi yaşıyor. Bu krizde sorun reel sektörden kaynaklandı. Yani reel sektör müthiş bir talep düşüşüyle karşı karşıya, ürettiği malı satamıyor. Mesela otomotiv sektörüne bakın. Kasım ayında satışların geçen yıla göre yüzde 56 düştüğünü görüyoruz Aralıkta daha da düşecek. Tekstil zaten çok parlak değildi. Beyaz eşyaya baktığımızda satışlarda müthiş bir durgunluk yaşanıyor. Dolayısıyla reel sektör sıkıntıda. Yani sanayi sıkıntıda. İnşaat sektörü de öyle. Yapılan evler konutlar satılamaz durumda. Ve reel sektör bankalara borçlu, bankalara borçlarını ödeyemez noktaya geliyorlar, bu sefer bankalar sıkılıyor. Yani 2001de bankalar reel sektöre kredilerini yenileyemez durumdaydı şimdi reel sektör bankalara olan kredilerini ödeyemediği için sıkıntı var. Bir de Türk özel sektörü şu anda yurtdışı borç itibariyle maksimum seviyede. 2001 krizine girdiğimizde yanlış hatırlamıyorsam özel sektörün 40-41 milyar dolar civarında dış borcu vardı. Şu anda 191 milyar, 200 milyar dolara yakın dış borcu var. Bunları yenileyemediği sürece gene sıkıntıya girecek.
IMF DELİRMİŞ... Muammaya dönen paket beklentisi... IMF bütün dünyaya farklı şeyler öneriyor, bize farklı şeyler öneriyor diye eleştiriyorum. Mesela Amerikaya İngiltereye Fransaya Almanyaya bütün dünyaya diyor ki; harcamalarınızı artırın, vergileri düşürün ki talep yaratılsın. Türkiyeye gelindiğinde ise vergileri artırın, harcamaları da azaltın diyor. Ben buna epeydir kafa yoruyorum. Ekonominin kötüye gittiği yerde kamu harcamalarını artırmak suretiyle insanlara yeni gelir olanakları yaratmak, vergileri indirip harcamaları artırmak lâzım. IMF bunu yapmayın diyor Türkiyeye. Hükümet yüzde 4lük büyümeye göre ayarladı 2009 bütçesini. Yüzde 4 falan büyümeyeceğiz. Ben öyle anlıyorum ki IMF, 2009 yılında bütçe açığının hükümetin gösterdiğinden çok daha büyük olacağını tespit ediyor. Yani IMF büyük bir ihtimalle eksi büyüyecek bir bütçede özelleştirme gelirlerinin bu kadar olmayacağı, vergi gelirlerinin bu kadar olmayacağı bir yerde bütçe açığının hükümetin söylediği gibi yüzde 1 değil yüzde 5 olacağını öngörüyor. Onu yüzde 3e çekebilmek için de herkese söylediğinin tersini söyledi. Tek mantıklı açıklama bu gibi geliyor bana. Aksi takdirde ya IMF delirmiş,Türkiyeye gelince yanlış şeyler yapıyor ya da bizimkiler IMFyi razı ettik demek için böyle diyorlar.
IMF TÜRKİYE BÜTÇESİNİ GERÇEKÇİ BULMUYOR Tek istisna Türkiye mi? Macar Başbakanı diyor ki; IMF eskisi gibi değil, eskiden harcamayı kıs vergiyi artır diyen bir IMF görürdük, şimdi tersini söylüyor. Macaristana öyle söyleyip de bize niye tersini söylüyor? Benim aklıma gelen bir tek bu: Türkiye bütçesi gerçekçi değil. Gerçekçi hale getirince de, IMFnin diyebilecek başka şeyi kalmıyor.
DÜNYADA KRİZ BİTSE BİLE... Türkiyede Toplu Konut var, kriz çıkmaz da denildi... Amerikada bu iş mortgage kredileriyle başladı. Bizde mortgage kredileri öyle büyük değil, dolayısıyla bizde böyle bir çöküş olmaz demeye getirildi. Fakat iş mortgage ile kalmadı ki, her tarafa sıçradı. Türkiyede de şu anda mortgagede kriz yok ki. Bazı fabrikalar üretimlerini durdurdu, bazı fabrikalar işçi çıkartıyorlar, başka önlemler alıyorlar. Bunlar görmezden gelip bize mortgage yok, bize kriz sıçramaz demek yanlış. Bizde kriz zaten var. Şu anda dünyada kriz bitse bile Türkiyede iniş ivmesi devam ettiği sürece kriz var.
BAŞBAKAN KRİZE TERS BAKIYOR Başbakan Erdoğanın krizin inişe geçtiği tespiti için ne söyleyeceksiniz? Aslında Başbakan biraz daha tersini söylüyor tepe noktasını gördük oradan inişe geçtik diyor. Halbuki kriz dediğimiz şey dip noktadır, tepe iyi bir yerdir. O ters bakıyor belki konuya. Ben kitapta bunu şekillerle anlatmaya çalıştım. Dip dediğimiz şey farklı. Ben böyle dip denildiği zaman çukur içi su dolu böyle bir şey kastediliyor. Ve dip denilen şey oraya inen bir insan dibe hızlıca vurduğu anda 2 metre suyun içinde çıkıverir bu kast ediliyor. Halbuki benim tahminim bu seferki kriz böyle girintili çıkıntılı bir çukur ve her birini dip zannettiğimiz yerler var. Oralara vuruyoruz ama yeteri kadar sıçrayamadığımız için devam ediyoruz düşmeye. Bir kaç kere dip göreceğiz. Türkiye açısından dip nedir dediğimizde bizim daha çok yolumuz var diye düşünüyorum. Bence dip denilen şey Amerika Birleşik Devletlerinde konut fiyatlarına ilişkin endeksinin düşme noktasının durmasıdır. Amerika daha dibe yakın. Çin ve biz daha yavaş gidiyoruz. Biz daha çok başlardayız. Daha yolumuz çok. Biraz moral bozucu ama, dip daha uzakta.
KRİZ EN ÇOK ESNAFI VURACAK Esnaf bu krizden çok etkilenecek. Esnaf sıkıntıya girerse bu iktidara son verebilir oylarıyla. 2001 yılı sonundaki seçimleri en fazla krizin etkilediğini düşünüyorum. Türkiye müthiş bir kriz yaşadı ve öyle bir sonuç verdi ki, o zamana kadar iktidarda olan merkez sağ-merkez sol partilerin hepsinin bu krizi yarattığını düşündü insanlar. Ve bunları silip attılar, bambaşka tarafa döndüler. Ben bu krizin tahmin ettiğim boyutlara gelirse iktidar değişimine yol açacağını tahmin ediyorum.
SEPET YAPMAYI ÖĞRENİN! Krizi fırsata çevirecek önerilerden ne anlamalıyız? Bence en büyük fırsat bu krizde nerede yanlış yaptığımızı düşünmektir. Tek tek birey olarak, şirket olarak eğer lüzumsuz bir takım işler yapmışsak, getirisi olmayan bir takım harcamalar yapmışsak bunların hepsini gözden geçirip ders çıkartıp geleceğe dair daha doğru işleri yapmak. Eğer kişisel olarak çeşitli yatırımlarımızda para kaybetmişsek en azından sepet yapmayı öğrenmek. Hani x değeri çok para kazandırıyor bütün paramı oraya yatırayım ama battığında da hepsi batıyor. Yerine bunları paylaştırıp kişi olarak tasarruflarınızı farklı yerlere yönlendirip bu kadar belki tek yerden büyük kazanç sağlamak yerine az kazanç ama daha düşük risklerle devam etmek doğru diye düşünüyorum.
KRİZ IMFNİN ARKA SOKAĞINDA ÇIKTI Bunun Amerikada olması da çok ilginç. Çünkü Amerika, Batılı ülkeler, IMF hep Amerikayı model alıp diğer ülkelere o modeli uygulamalarını önerdiler. Halbuki orada bir facia çıktı ortaya. Ben biraz daha bu işin küresel düzeyde düzenlenmesi gerektiğini düşünüyorum. Mesela bankacılık için Basel önlemleri var. Bunun bankacılık dışındaki finans sektörü, hatta reel sektör için de yapılabileceğini düşünüyorum. Çıkış olarak bence fırsat budur. Fırsat, IMF gibi bir kurumu Amerikadan bağımsız olarak kurmak. Aksi takdirde Amerika bunu empoze ediyor. Amerikanın modeli iyi olsaydı empoze etsin, ama belli ki kuramamış, bu çıktı ortaya. Dolayısıyla böyle bir kurum kurulup bu kuralların bu denetim sistemlerinin geliştirilip dünyaya yayılması gerekir.
Krizler çıkmadan modelin eleştirisi pek yapılmıyor galiba... Şöyle bir şey yaptılar ama yetmedi. 97de Uzakdoğu krizinde Batılıların paraları batınca ve reyting şirketleri de -tabiri caizse- çuvalladıktan sonra IMFin önderliğinde bir takım toplantılar yapıldı. Küresel finansal mimari diye. Bunun yetmediği belli. IMFin arka sokağında çıktı kriz. IMF, aynı yerde ama dönüp te bakmamış. Belli ki bu IMFle olmayacak. Bunun Amerikanın liderliğinde olmaması lâzım. Tamamen bağımsız, Amerikanın da uyması gerekecek bir düzenleme yapılmalı.
SENİN MODELİN BİR FACİAYMIŞ! Dünya ekonomisinin dörtte birini elinde tutan Amerika, kendinden bağımsız bir kuruma izin verir mi? En büyük sorunumuz orada. Amu şu anlatılabilir. Avrupa, Çin diyebilir ki; ya kardeşim sen bize kendi modelini örnek verdin, IMF de bunu herkese söyledi ama senin modelin bir faciaymış.
20. VE 21. YÜZYILI ANLAMAK İÇİN OKUNMASI GEREKENLER Piyasa ekonomisi tahtından inecek mi? Ben Marxın -haklı çıkıp çıkmamak bir yana- 20. ve 21. yüzyılı anlayabilmek için mutlaka okunması gerektiğini düşünüyorum. Marks, Darvin ve Gordon Childeın kitaplarının mutlaka okunması lâzım. Aksi takdirde 20. yüzyılın birikimini anlamak mümkün değil. 21. yüzyılın bence en büyük birikimi orada yatıyor. Ama, kapitalizm çöktü mü artık piyasa ekonomisi terk mi edildi, derseniz, ben o kanıda değilim. Bir takım düzeltmelere ihtiyaç olduğunu düşünüyorum. Ama kapitalizmin rakamlarla geçmişine baktığımız zaman bütün diğer sistemlerden daha hızlı daha büyük bir refah artışını getirdiğini düşünüyorum. Burada da başıbozukluk, anarşi ve denetimsizliğin demokraside nasıl sorun oluyorsa kapitalizmde de aynı sorunu yarattığını düşünüyorum.
| |
|