İSTANBUL - Laktik aside karşı insan midesinin direnç göstermesi kültürel ve tarımsal evrimle ilişkilendiriliyor. Tarımın gelişmesi ve ineğin evcilleştirilmesiyle insanlar süt içmeye başladı. Normal şartlarda insan midesi sütteki laktik asite karşı direnç gösteremediği için bozuluyor. Ancak zamanla süt içildikçe kuşaktan kuşağa süte karşı direnç gelişiyor ve bu direnç insan genomlarına geçiyor. Türkiyede de nüfusun yüzde 70inden fazlasının inek sütündeki laktik aside karşı direnci olmadığı ve mide sorunu yaşadığı tahmin ediliyor.
İnsanlık tarihi boyunca sütteki laktoza karşı direnç ancak tarımın gelişmesiyle mümkün oldu. Sütün içindeki laktik aside insan midesinde sindirimi için özel enzimlerin salgılanması gerekiyor. İneğin ilk kez evcilleştirilmesi 9.000 yıl öncesine dayanıyor, daha sonra insanlar inek sütü içtikçe, gerekli enzimler evrimsel olarak zamanla mide tarafından salgılanmaya başladı. Sütteki bir şeker türü olan laktoza, direncin ortaya çıkması, genetik olarak bir genin de harekete geçmesi anlamına geliyor.
FUNNEL BEAKER KÜLTÜRÜ İnsanlar arasında ilk laktoza karşı direncin 5.000 ila 6.000 yıl önce, kuzey ve batı Avrupada geliştiği düşünülüyor.  | | Kuzeybatı Avrupa'da Funnel Beaker'ın torunları bugün de laktoza karşı dirençli. |
Birçok hayvanın Funnel Beaker denen, İsveç ve Norveçin güneyi, Danimarka, Hollanda ve Almanyanın kuzeyi ve Baltikleri kapsayan bir bölgede evcilleştirildiği tahmin ediliyor. Bu bölgelerde yaşayan insanların laktoza karşı direnç geliştirdiği ve bunun genlere de yansıdığı biliniyor. Hollanda ve İsveç halklarının neredeyse tamamı laktoza karşı dirençli. Buna karşılık, Avrupa nın diğer toplumları aynı dönemde laktoza karşı dirençli değildi. Aynı bölge insanında da tarımsal yaşam tarzına sahip kişilerde laktoz direnci görece daha yüksek çıkıyor.
AFRİKA KABİLELERİ MERCEK ALTINDA Bilim insanları Avrupa toplumlarındaki laktoz direncinin diğer coğrafyalarda da olup olmadığını araştırmak için Afrikayı inceledi. University of Maryland uzmanı Sarah Tishkoff, laktoz direncini Afrikada 43 etnik grupta araştırdı ve 3 farklı genetik mutasyonun bu etnik gruplarda laktoz direncini yarattığını buldu. Araştırmanın kayda değer bulgusu, Afrikada laktoz direcininin gelişmesini sağlayan genetik mutasyonun Avrupadaki süreçten farklı olması, hatta 3 kabile arasında da farklı genetik mutasyonlara dayanması.
TARIM-LAKTOZ DİRENCİ İLİŞKİSİ Örneğin, Nil-Sahra etnik grubuna dahil Kenyalı bir kabilede laktoz direncinin 2.700 ila 6.800 yıl önce geliştiği gözlemlendi. Tishkoff, bu genetik takvimin tarihi bulgularla örtüştüğünü düşünüyor, zira laktoz direnci olan Kenyalı kabilenin daha kuzeyden 4.500 yıl önce geldiği ve geldiğinde de tarımla uğraştığı biliniyor. Tishkoffa göre bu kabileler dünyadaki en güçlü laktoz direnci genlerine sahipler.  | |
Tishkoff Sudanın kuzeydoğusunda Beja ve Kenyada bir başka kabilenin de laktoz direnci gösterdiğini vurguluyor. Sütün zamanla merkezi bir içecek olmasıyla, kabile üyelerinde laktoz direncini ayarlayan gen de kuşaktan kuşağa geçişte kendini güçlendiriyor. Teoriye göre, laktoz direnci sayesinde kabileler kuraklık zamanlarında süt içerek sütteki sudan yararlandı ve bu süreç onlardaki laktoz direncinin daha da güçlenmesini sağladı. Laktoz direnci olmayanlar ise evrim açısından görece güçsüz kaldılar.
ANTROPOLOJİK VE GENETİK KANITLAR ÖRTÜŞÜYOR Laktoz direncinin gelişimi, Afrika toplumlarındaki tarımın ilerlemesi ve linguistik verilerle örtüşüyor. Afrikada ineklerin evcilleştirilmesi ilk kez 8.000 yıl önce kuzeybatı Sudanda meydana geldi. Sudanın Nil-Sahra dilleri konuşan kabileleri ve Kızıldeniz bölgesinde yaşayan Kuş medeniyeti inekleri evcilleştirmişti. Bu kabilelerin dillerinde bu eylemle ilgili sözcükler mevcut. Daha sonra bu kabilelerin tümü Kenyaya yerleşerek yaşamların burada devam ettirdi ve Tishkoffun araştırdığı kabileyi oluşturdu.  | | Beja kabilesi halen Sudan'ın kuzeyinde yaşıyor. |
Genetik ve antropolojik verilerin örtüşmesi aslında sık rastlanan bir durum değil. Tishkoffun araştırmasına konu olan laktoz direncinin tarımla ilişkili olması, antropolojik kanıtların incelenmesini kolaylaştırıyor. Araştırma, insanın doğal çevresine uyumunun aslında genetik değişimi tetikleyeceği ve bunun genomlara yansıyacağının kanıtlanması açısından önem taşıyor. Farklı birçok coğrafya ve iklim özelliğine evsahipliği yapan Afrika bu anlamda uygun bir laboratuvar.
İnsanların 50.000 yıl önce Afrikadan dünyaya yayıldığı tahmin ediliyor; insanın ataları yeryüzünün farklı bölgelerinde farklı evrimsel süreçlere dahil oldu ve mutasyonlara uğrayarak bugüne geldi. Bu süreçler de genetik kodlarda deşifre edilebiliyor. Türkiyede de nüfusun yüzde 73ünün inek sütündeki laktoza karşı direnci olmadığı ve mide sorunu yaşadığı tahmin ediliyor.
Not: Araştırma Nature Genetics dergisinde yayımlanmıştır.
| DİĞER HABERLER İÇİN TIKLAYINIZ |
 |
|