İSTANBUL - Çatalhöyük kazı başkanı İngiliz arkeolog Prof. Ian Hodder’ın bilimsel kontrolünde kalabalık bir ekibin aylarca süren yoğun hazırlık çalışması sonucu ortaya çıkan ‘Topraktan Sonsuzluğa Çatalhöyük’ sergisi, gerek sergilenen eserleri, gerekse Sadık Karamustafa’nın hazırladığı özgün tasarımıyla dikkat çekiyor.
Topraktan Sonsuzluğa Çatalhöyük Sergisi
Sergi içeriği ve yerleştirme
Sergi, Vedat Nedim Tör Müzesi salonunda Çatalhöyük evlerinin dıştan görünüşü ile başlıyor. Kerpiç duvarları, saz, ahşap ve topraktan yapılmış damları ile birbirine yaslanmış kapısız ve penceresiz evler. Evlere dama açılan tavan pencerelerinden ahşap merdivenlerle girip çıkılıyor. İç taraftaki evlere ulaşmak için komşu evlerin damları kullanılıyor. Evden eve geçerken, yükseklik farkı varsa yine merdiven kullanılıyor. İzleyiciler dilerlerse evlerin damına çıkabiliyorlar. En dipteki ekranda Çatalhöyük’te kaydedilen 360 derecelik panaroma gösteriliyor. Bu bölümde izleyenleri Neolitik yerleşim atmosferine sokmak amaçlanıyor.
 | |
Tıpkı-yapımları gerçekleştiren kerpiç duvar ve sıvalar için ustalar, özel olarak yöreden getirilen toprak, saz ve saman kullandılar. Yörede hiç taş yok. Dokuz bin yıl önce burada yaşayan insanlar her şeyi topraktan yapmak zorundaydı. Girişten sonraki bölümün vitrinlerinde ev yaşamı ile ilgili arkeolojik eserler sergileniyor. Standlarda yaşam araçları ve biçimleri canlandırılıyor, bilgi veriliyor: fırın, ocak, kil toplar, sepetler, mutfak araçları vs. Keski, av ve savunma araçları ile bıçak yapımında kullanılan obsidyenle (doğal cam) ilgili bilgiler de bu bölümde yer alıyor. Evin yaşama alanına bitişik depolama bölümünde, silolar ve çeşitli yiyecek saklama araçları gösteriliyor. Yaşama alanından depo bölümüne kapı yerine duvarda açılan bir oyuktan giriliyor. Burada yiyecekler, topraktan yapılmış kaplar ve sepetler içinde saklanıyor. Kurutulmuş sebze ve otlar tavana asılıyor.
 | |
Serginin sanatlar ve törenlere ayrılan bölümünde bir av sahnesini canlandıran büyük duvar resminin tıpkı-yapımı, orijinal eserde olduğu gibi, köşede, iki duvar üzerinde yer alıyor. Kazı yeri kavramının yorumlanmasıyla gerçekleştirilen büyük stand üzerinde ayı-tanrıça, boğa başları, boğa boynuzlarından yapılmış seki, leopar rölyefleri, izleyiciye Çatalhöyük ev içlerinin görünümü yansıtıyor. Farklı dönemlerde, aynı leopar kabartması üzerine çizilmiş değişik motiflere dikkat çekiliyor.
Çatalhöyüklüler’in kilden yapılma damgaları bedenlerinin üzerine uyguladıkları yorumuna gönderme yapmak için, damga kopyalarının bir hayvan derisi üzerindeki uygulamaları bu bölümde gösteriliyor. Konuyla ilgili özgün eserler vitrinlerin içinde sergileniyor.
Ölü gömme geleneklerinin anlatıldığı ve gösterildiği alanda büyük “akbabalı” duvar resmi uygulaması yapıldı. Serginin en önemli eserlerinden olan “boncuklu bebek iskeleti burada izleyicilere sunuluyor. Orijinal eserlerin sergilendiği dört bölümden sonra izleyiciler bir Çatalhöyük evine giriyor. Çatalhöyüklüler’in ölülerini, üzerinde yattıkları toprak sekinin içine gömme gelenekleri burada sergileniyor. Ev içinde, yaşam mekanının tüm araç ve gereçlerinin, inşaat tekniklerinin tıpkı-yapımları gösteriliyor; sergiyi gezenlerin neolitik yaşam biçimini duyumsaması sağlanıyor.
Sergi, Sermet Çifter Salonu’nda devam ediyor
Sergi, Vedat Nedim Tör Müzesi’nden sonra Sermet Çifter Salonu’nda devam ediyor. Burada ilk olarak günümüzün Çatalhöyük kazısı ile ilgili bölüm izleyiciyle buluşuyor. Kazı çalışmalarının başlamasıyla birlikte kazı alanı ile doğrudan bağlantı kuruluyor ve naklen yayın yapılıyor.
1960’lardaki kazı çalışmaları kapsamında yapılan ve Çatalhöyük’ü keşfeden, Çatalhöyük’ü ilk kazan James Mellaart’ın koleksiyonunda bulunan duvar resimlerinin orijinal boyutlardaki suluboya kopyalarının altı tanesi burada sergileniyor. İzleyiciler, duvar resmi kopyalarını fotoğraflamak için İngiltere’ye giden ekibin çektiği Mellaart - Hodder görüşmesinin video görüntülerini izleme olanağını buluyor.
Sermet Çifter’de bir de çocuklar için oyun-eğitim atölyesi kuruldu. Çocukların atölyede yaptığı çalışmalar yerinde sergileniyor. Çatalhöyük damga ve mühürleri, fuayede gerçekleştirilen etkinliğe ilham verdi. Müzede sergilenen on farklı damganın kopyası üretildi. Sergiyi gezen izleyiciler, hazırlanan bölümde, sergi defteri gibi düşünülen duvardaki hayvan derileri üzerine mühür basıp isimlerini yazıyor. Dilerlerse mühürleri Çatalhöyüklüler’in dokuz bin yıl önce yaptıkları gibi dövme olarak vücutlarına basabiliyorlar. Ayrıca özel olarak hazırlanmış kartlara basıp anı olarak saklayabiliyorlar.
Sergi konsepti, tasarım ve uygulama
Yapı Kredi Kültür Merkezi’nde daha önce yapılan “Urartu / Savaş ve Estetik” ile “Tunç Çağının Gizemli Kadınları” sergilerinde sadece eserlerin ve ilgili bilgilerin sunulmasıyla yetinilmiş, fotoğraf ve metin dışında canlandırma, tıpkı-yapım, maket gibi sunumu destekleyici nitelikteki görsel elemanlar kullanılmamıştı. Bunun nedeni her iki serginin de konusunun belli bir arkeolojik yerleşime bağlı olmamalarıydı. Çatalhöyük’te durum farklıydı; burada bir neolitik yerleşimin bulunmasının, iki farklı anlayıştaki arkeolog tarafından kazılmasının ve sonuçların değerlendirilmesinin hikayesini anlatmak söz konusuydu.
Tasarım çalışması sırasında Ian Hodder’la birkaç kez, Mellaart’la ise Londra’daki evinde bir kez görüştük. Hodder’la yaptığımız görüşmeler “nasıl bir sergi kurgulamalıyız?” sorusunun yanıtlarını keşfetmemizi sağladı.
Sergide sadece eserler göstermekle yetinmeyip kazı yerini ve çalışmaları da sergileyecektik. Bunun yolu da, Çatalhöyük’ün hikayesini olabildiğince farklı araçlarla anlatmaktan ve özellikle üç boyutlu sunumlar, maketler, canlandırmalar ve tıpkı-yapımlar kullanmaktan geçiyordu.
Canlandırmalardaki tasarım anlayışı birkaç yönde gelişti: Ev içi sunumunda arkeolog danışmanlarımızın tanımlarından ve yorumlarından yararlandık.
“Çatalhöyük’te bunu böyle yapmış olduklarını düşünüyoruz” biçimindeki yorumlar tasarıma yol gösterdi. Duvar resimleri ve objeleri üretirken olabildiğince fotoğraflara ve boyutlara sadık kalmaya çalıştık. Stand tasarımlarında, edindiğimiz tüm bilgiler ışığında “aslında bu böyle miydi?” sorusunu sordurtmayacak tasarım yorumları geliştirmeye çalıştık. Böyle bir soruya yanıtımız, “bu yaptığımız kazı yerinin kopyası değil, sadece bu iş için tasarlanmış teşhir elemanlarıdır” olacaktı. Bunları yaparken, bilim insanlarının danışmanlığında, yaratıcı ve işinin ehli bir yapım ekibiyle çalıştık. Tasarımın öne fırlayıp, esas hikayeyi ve eserleri gölgede bırakmamasına, canlandırmalarda “kitch” tuzağına düşmemeye özen gösterdik.
| DİĞER HABERLER İÇİN TIKLAYINIZ |
 |
| |
