Işın Eliçin: Merhaba... Kemik iliği nakli kan kanseri, lenfomalar ve doğuştan gelen bazı genetik hastalıkların tedavisinde hayati önem taşıyan bir yöntem. Bu nakil içinse kemik iliği bankaları ve bu bankalara kan örneklerini bırakacak gönüllüler hayati önem taşıyor. Ne yazık ki Türkiye'de gönüllü sayısı çok az. Haftanın bu son Yakın Plan programında dikkatinizi bu hayat kurtaran konuya çekmek istiyoruz...

“Kemik iliği, başta değişik lösemi türleri olmak üzere anemi, ağır radyasyon zehirlenmesi gibi farklı hastalıkların tedavisinde kullanılıyor... Kemik iliği naklinin başarısı diğer organ nakillerinden farklı olarak alıcı ve vericinin doku gruplarının tam uyumuna bağlı. Gereksinim doğduğunda uygun kemik iliğini bulabilme olasılığını artırmak için de, gönüllü vericilerinin kanlarının önceden analiz edilmiş olması ve bu kişilerin doku gruplarına ait bilgilerin de bir veri bankasına kaydedilmiş olması gerekiyor.
Dünyadaki örneklerine bakarsak, 6 yüz bin nüfuslu Güney Kıbrıs'ta yüz bin'in üzerinde verici var. Bu da her 6 kişiden 1'nin kemik iliği bankasına üye olduğunu gösteriyor... ABD'de de donör sayısı 4 buçuk milyon. Bu zenginlik her beş hastadan dördüne kemik iliği bulma şansı getiriyor. Nüfusu bakımından Türkiye'ye yakın olan Almanya'da da 2 buçuk milyon verici bulunuyor. Ama 70 milyon nüfuslu Türkiye'de donör sayısı 32 bin dörtyüzle sınırlı. Oysa Türkiye'de kemik iliği nakli konusunda etkili bir sağlık hizmeti verilebilmesi için kemik iliği veri bankasında 1 milyon kişinin bilgilerinin kayıtlı olması gerekiyor. İşte bu nedenle Emine Özan gibi yaşaması kemik iliği nakline bağlı hastalar için Türkiye'den verici bulma şansı istatiksel olarak hemen hiç yok. Türkiye'de ilk kemik iliği bankası 1998'de İstanbul Tıp Fakültesinde açıldı. Daha yakın bir tarihte de Ankara Tıp Fakültesinde ikinci bir banka kuruldu. Bu bankalara başvuran hasta sayısı 500'ü acil olmak üzere 829 kişi... Kemik iliği nakli genel kanının aksine ameliyat gibi gerçekleştirilmiyor, kan vermeye benziyor. Verici olmak içinse 18 ila 55 yaş arasında olmak, kanla bulaşan bir hastalığı ve kalp rahatsızlığı bulunmamak gerekiyor. Küçük bir tüp kan vererek ve rıza formunu doldurarak verici olmak mümkün. Daha sonra alınan kar örneği sayesinde doku tipiniz ve kişisel bilgileriniz bilgisayarlara yükleniyor... Tabii bu bilgiler saklı tutuluyor. Eğer Türkiye'den ya da dünyadan kemik iliği nakli bekleyen bir hastayla doku gruplarınız uyuyorsa, daha ileri testler yapılarak, kemik iliği nakli gerçekleştirilebiliyor... Kemik iliği vermenin de nakil sonrasında bir kaç gün süren sırt ağrısı ve gribal durum dışında zararı bulunmuyor.”

Işın Eliçin: Emine Özan, Kayseri'de yaşayan 13 yıldır lösemiyle mücadele eden 20 yaşında bir genç kız. Hastalığının bu aşamasında kemik iliği nakli yaptırması şart. Aslında onun gibi 500 kişi daha var türkiye'de. Emine özan'ı tanıyoruz ismini biliyoruz, çünkü o hayatını kurtaracak kişiyi kıbrıs rum kesiminde buldu. Kıbrıs konusunun siyasi yönü nedeniyle de konu medyaya taşındı. Emine Özan, uzun süredir verici arıyordu, bulamasaydı ki, bulması özellikle Türkiye koşullarında mucize onun sorunundan haberdar olamıyacaktık. Aslında onun ve onun gibi türkiye'de ve dünyada kemik iliği nakline acil ihtiyaç duyan binlerce kişiye hepimiz yardım edebiliriz. Emine Özan'ın doktoruyla az sonra konuşacağız ama önce İstanbul Tıp Fakültesi Kemik İliği Bankası Uluslararası Transplantasyon Koordinatörü Doç. Dr. Sarper Diler, karşımızda. Sayın Diler, kemik iliği hangi hastalar için gerekli?

Sarper Diler: Kemik iliği nakli kalıtımla geçen bazı hastalıklarda, bir çok lösemi türünde, kan kanserlerinde, radyasyon zehirlenmesinde, metabolik bazı hastalıklarda, anemi gibi bazı kan hastalıklarında tedavi edici olarak bugün kullanılmaktadır.

Işın Eliçin: Türkiye’de uygun kemik iliği bulma şansı nedir hastaların?

Sarper Diler: Çok düşük. 400 ila 500 hastamızda bir hastaya ancak bulabiliyoruz. Çünkü, kemik iliği uygunluğu doku tipine bakarak, yani bir genetik uygunluğa bakarak yapılıyor. Toplumda sık olarak rastlanan bir genetik kodunuz varsa, 20 bin kişide bir.. Eğer biraz daha nadir bir doku grubunuz varsa, 60 bin kişide 1 oluyor. Yani, bir kan bulmaktan çok daha zor. Dünya Kemik İliği Bankası’nın 10 milyona yaklaşan bir verici havuzu var. İstanbul Tıp Fakültesi Kemik İliği Bankası olarak böyle bir havuzdan yararlanıyoruz ama bu topraklarda, yani Türkiye’de yaşayan insanların genetik kodu yine bu topraklardaki insanlara benzediği için, yani genetik olarak diğer ırklara biraz uzak olduğumuz için bu dünya havuzundan da kendi hastalarımıza uygun ilik bulmamız çok zor. Bundan bir sonuç çıkarırsak, kemik iliği bankamızın verici sayısının hızlı bir şekilde arttırılması lazım.

Işın Eliçin: İzninizle Emine Özan’ın doktoru telefon hattımızda. Erciyes Üniversitesi Tıp Fakültesi Hermatoloji Bölüm Başkanı ve Kemik İlği Nakli Merkezi Başkanı Prof. Dr. Ali Ünal... Sayın Ünal, önce Emine’nin durumu hakkında bizi bilgilendirir misiniz?

Ali Ünal: Emine, yaklaşık 7 yıldır remisyonda takip edilen bir akut lösemi hastamız. Akut lenfoblastik lösemi hastamız. Son iki yıldır relaks oldu, yani hastalığı nüksetti. Ve biz nüksettikten sonra hastamıza kemik iliği transplantasyonu planladık. Bu süre içerisinde hasta, tekrar remisyona girdi. Ve hastanın iyilik hali devam ederken, biz kemik iliği için kardeşlerinden ve akrabalarından kök hücre uygun kemik iliği aradık. Fakat bütün akrabalarımdan ve kardeşlerimden uygun kemik iliği bulunmayınca, bu sene de tekrar üçüncü nüksetti, hastamızda. Artık kemik iliği nakli bu hastamız için tek çözümdü. Biz, yurtdışı tarama için başvurduk, İstanbul Tıp Fakültesi Kemik İliği Bankası’na... Onlar da bize gerçekten çok yardımcı oldular. Yurtdışından önce Avrupa’dan donör çıktı. Daha sonra da daha ileri taramada da şimdi donörler Kıbrıs’tan. Ve Kıbrıs’taki donörlerle ilgili olan işlemler, devam ediyor. Hastamız üçüncü nüksünde olduğu, artık başka alternatifimiz yok. Yani, mutlaka kemik iliği transplantasyonu yapmak zorundayız. Ve yaklaşık 4 aydır bu ilik için yurtdışı taramaları yapıyoruz. Ve sonuçta da tabi yurtiçi taramalarda çıkmadı. Yurtdışı taramalarda da Sarper beylerin, Mahmut beylerin yardımlarıyla hastamıza şu anda uygun ilik donörü bulunmuş durumda.

Işın Eliçin: Son nakil yapılana kadar beklememiz gerekir. Peki, siz, önce aileden arıyorsunuz. Aileden bulma şansı ne kadardır?

Ali Ünal: 4’te 1, yüzde 25’tir.. Yani, 4 kardeşten bir tanesi tutar normalde, tutması gerekir, oran olarak. Bu hastamızın üç kardeşi vardı. Üçü birbiriyle uygun olduğu halde bu hasta için tutmadı tabi. O bir talihsizlik oldu. Aile için böyle. Ama tabi toplum için Sarper bey, daha iyi bilir. Yani, milyonlarca kişi taramamız gerekiyor ki, yerine göre uygun ilik bulunması gerekiyor, bazen.

Işın Eliçin: Acil nakil bekleyen başka hastanız var mı?

Ali Ünal: Şimdi yine bir nükseden hastamız daha var. Onun için de yine uygun ilik Almanya’da bulundu. Yani yurtdışı taramada ilik bulundu. Ama bizim tabi düşüncemiz ve gönlümüzden geçen şu. Türkiye, 70 milyon bir nüfus. Ülkemizden çıkmasını istiyoruz. Yani, ülkemizde ilik varken, bu kadar çok insan varken, donör bulmak daha kolay olması gerekir. Ancak gönüllü donör sayımızın artması gerekiyor ki, biz ülkemizden çok rahat bu ilikleri bulabiliriz aslında.

Işın Eliçin: Sayın Ünal, çok teşekkür ediyorum. Kıbrıs’a dönüyorum. KKTC Kemal Saraçoğlu Lösemili Çocuklar ve Kanserle Savaş Vakfı Başkanı Şua Saraçoğlu Kıbrıs'tan yayınımıza katılıyor. Sayın Saraçoğlu, oğlunuzu lösemiye kaybetmiş bir babasınız. Bize bu konudaki kişisel deneyiminizden yola çıkarak, kemik iliği donörleri nin ve bankanın önemini anlatır mısınız?

Şua Saraçoğlu: Biz, 13 yaşındaki oğlum Kemal Saraçoğlu’nu 2000 yılında kaybettik. Kemal, remisyonda olmasına rağmen, bu iliği 5 ay 10 gün bekledik. Ancak bu gelmediği için Kemal, remisyondan çıktı. İlik nakline on gün kalmıştı. Ve maalesef yüzde 50 olan şansı Kemal’e veremedik. Dolayısıyla ilik bulmak zamana karşı bir yarıştır, hayat kurtarmak için. Bu nedenle bu konuda Türkiye’deki yapıyı güçlendirmeye ihtiyaç vardır. Türkiye’deki banka, Türkiye İlik Bankası vasfını artık taşımalıdır. Ve bir de bu konuda söylemek istediğim. Bazı zaman kan konusuyla ilgili ön bilgilerin paylaşılması konusunda bazı çekinceler olur. Buna hiç gerek yok. Çünkü bu konuda çok daha mantıklı düşünmemiz lazım. Bugün Almanya’da 3.5 milyon Türk yaşamaktadır. Bunlar hastanelere gitmiyor mu? Bunlar hastanelere gittiğine göre bütün bu bilgiler rahatlıkla elde edilebilir. Dolayısıyla biz, bu ön bilgileri dünya ilik havuzunda paylaşma konusunda hiçbir sıkıntı düşünmemeliyiz. Ve bu çağdaş sistemde yerimizi daha etkin bir şekilde almamız gerekir. Aksi halde çocuklarımız ciddi bir zaman kaybı içerisinde, gençlerimiz, insanlarımız, zamanında bu ilik bulunamadığı için ölebilmektedir. Bizim yaptığımızın temel misyonlarından bir tanesi bu konuya katkı sağlamaktır. Bu nedenle Kayseri’de de bulunan Prof. Ali Ünal’ın hastası Emine hanım için de Kemal Saraçoğlu Vakfı olarak elimizden gelen çabayı gösteriyoruz. Rum tarafındaki vakıfla sürekli bir işbirliği içerisinde olan bir vakıfız. Aynı zamanda Türk Kanser Kurumu’yla da protokolü olan bir vakıfız. Dolayısıyla Emine hanım bu konuda şanslı. Benim bütün arzum, onun en kısa zamanda ufak tefek problemlerini atlatıp, bu mevcut bulunan iliğin ulaştırılması... İstanbul’da bulunan Mahmut beyin başkanlığında yürütülen ilik bankasıyla bu işi yardımcı olarak neticelendirmek. En büyük arzumuz bu.

Işın Eliçin: Sayın Saraçoğlu, teşekkürler. Sayın Diler, nasıl verici olunur, kimler verici olabilir?

Sarper Diler: Verici olmak için bir takım kriterler var. 18 ila 15 yaş arasındaysanız, bir kalp rahatsızlığınız yoksa, kan ile bulaşan bir rahatsızlığınız yoksa ki hepatiti örnek verebiliriz. Tümörel veya kanser gibi bir olay yaşamamışsanız... Ama bunlardan çok daha önemlisi, gerçekten verici olmak istiyorsanız, gönüllüyseniz ve bir maddi beklentiniz yoksa, küçük bir tüp kan vererek ve bir rıza formu doldurarak, kemik iliği bankasına üye olabilirsiniz.

Işın Eliçin: Ne yapmak gerekiyor?

Sarper Diler: Dünya Kemik İliği bankasının bizden 2004 sene sonu itibariyle bir isteği vardı. 2500 yeni vericinin kemik iliği bankasına kazandırılmasıyla ilgili. Sağlık Bakanlığı’nın izinleriyle böyle bir kampanyayı başarıyla tamamladık. Hatta şunu da söyleyebilirim. 4000 yeni verici elde ettik. Bir gönüllü vericinin kemik iliği bankasına kazandırılmasının bir maliyeti var. Bu da yaklaşık 70-80 milyon lira arasında değişiyor. Kemik iliği bankamızın bu masrafları karşılayacak bir fonu yok. Dolayısıyla bu kampyanya nedeniyle medya sesimizi duyurduğu için toplumda bilinçli gönüllü vericilik oluştu. Ancak bizim halen bir takım sıkıntılarımız var. Ve bunları aşmaya çalışıyoruz. Böyle bir fon bulabilirsek veya kişi, kurum ve kuruluşlar, kemik iliği bankamıza malzeme ve cihaz yardımı yaparlarsa, hem gönüllü olacak herkesi kemik iliği bankasına kayıt edebileceğiz. Hem de hastalarımıza yaşam umudu olmayı sürdürebileceğiz.

Işın Eliçin: Söylediğiniz testlere geçmeden kan vermek gerekiyor. Bu kan size nasıl ulaştırılabilir?

Sarper Diler: Şimdi haliyle Türkiye’nin her tarafından gönüllü verici olmak isteyen vatandaşlarımız var. Oldukları yerlerden normalde biz, kanı alabilecek duruma geldik. Yalnız şu an için acilen başvurmalarını istemiyoruz. Çünkü elimizde bu kanları çalışabilecek malzeme eksikiği olduğu için bu malzemeleri tamamladıktan sonra kişilerin bulundukları yerlerden sağlık ocakları ve devlet hastanelerinden bu kanları toplatma imkanımız olacak. Ama bunu da yine sizin aracılığınızla duyuracağız.

Işın Eliçin: Sayın Saraçoğlu, sanıyorum, siz İngiltere’de bu organizasyonun nasıl yapıldığını iyi biliyordunuz. O konudaki bilginizi paylaşır mısınız?

Şua Saraçoğlu: Şimdi İngiltere’de herşeyden önce böyle bir kurum vakıftı. Anthony Nolan, İngiltere bu görevi sürdürüyor. Ve bu vakıftır. Bir de İngiltere’de kan toplama konusunda pratiklikler vardır. Örneğin siz 500 km ötede dahi olsanız, bu durumda, İstanbul’daki kemik iliği bankası yapılanabilir. Örneğin ta Van’a küçük bir paket gönderir. Onun içerisinde kanın özelliğini bozmadan 24 saat veya 48 saat koruyabilen tüpler vardır. Van’daki şahıs, bunu alır, doktoruna gider. 5 cc civarında bir kanı o tüpe yerleştirip tekrar geri merkeze yollar. İngiltere sistem bu şekilde çalışmaktadır. Ve İngiltere işte aşağı yukarı Türkiye’nin nüfusundan biraz az bir ülke. Ancak İngiltere’nin 500 bin civarında kaydı vardır. Ve her geçen bunu daha da arttırmaktadır. Çocuklarını kurtarmak için, kaybetmemek için bunu daha da arttırmaktadırlar. Dolayısıyla Türkiye vatandaşlarının da burada çok ciddi bir toplumsal görevi vardır diye düşünüyorum. Ancak bu konuda az önce Sayın Sarper’in sözettiği gibi belki mevcut kemik iliği bankasının altyapısının daha da güçlendirilmesi gerekmektedir. Ben bir de şunu söyleyeyim. Geçmişte 2000 yıllarında kampanyaya karşı çıkan kesimlerle karşılaştım. Ancak İngiltere’de küçük kampanyalar, büyük değil. 10 binler, 100 binler değil. Bunu bazı zaman 1000 kişilik, 500 kişilik fabrikalara gidilir, oralarda insanlar aydınlatılır. Programla bir şekilde bu insanların kanlarının alınıp, ön bilgilerinin ilik bankasında muhafaza edilmesi sağlanmaktadır. Yani, çok büyük bir kamuoyu yaratarak, 10 bin, 30 bin insanın biraraya getirilip, kampanya yapılması yanlış bir uygulamadır. Bunun kapasiteye göre belirlenmesi gerekmektedir.

Işın Eliçin: Çok teşekkürler. Sayın Diler, kan verdik, örneğimiz bankaya gitti. Peki nakil nasıl yapılıyor, donör olmanız durumunda?

Sarper Diler: Kemik iliği nakli, gönüllü kök hücre vericisi, kemik iliği vericisi olduğunuz gibi koldan kan verilerek yapılıyor. Çok basit b ir işlem. İlik, Türkçede can ile eşdeğer olarak kullanılan bir kelime olduğu için vatandaşlarımız ilik naklinden korkuyorlar. Halbuki çok basit bir işlemle, koldan kan verir gibi bir işlemle bir kişinin hayatını kurtarmanız mümkün.

Işın Eliçin: Yani, verici bundan olumsuz etkilenmiyor, değil mi?

Sarper Diler: Dünyada aile içi senede yüzbinlerce, aile dışı da senede onbinlere yakın kemik iliği nakli gerçekleştiriliyor. Bu işlemler dolayısıyla görülen çok ciddi bir sağlık sorunu yok. Ama küçük gripal bir enfeksiyon, vücutta karıncalanma gibi baş ağrısı gibi şeyler görülebiliyor. Ama bunlar hayat kurtarmanın yanında çok önemsiz şeyler diye düşünüyorum.

Işın Eliçin: Sayın Sarper, izleyicilerimize bu konunun önemini bir kez daha vurgular mısınız?

Sarper Diler: Kurumsallaşma sorunumuz vardı. Biz, iki gündür, Ankara’da Sayın Sağlık Bakanıyla da görüştük, ulusal bir nitelik kazanmak için. Çünkü biz, dünyada 19 farklı ülkeden bu sene için 174 hastaya, Türkiye’de 27 nakil merkezinden 132 hastaya acilen kemik iliği arıyoruz. Az önce sizin de söylediğiniz gibi 500’ün üzerinde acil nakil bekleyen hastamız var. Dolayısıyla ulusal olarak hizmet veren bir kemik iliği bankası olarak Sağlık Bakanlığından böyle bir talebimiz oldu. Sayın Bakan da bu konuya da çok sıcak baktığını söyledi. Ve tedavi genel hizmetleriyle beraber bir ekip oluşturulup, hızlı bir şekilde altyapımız ve organizasyonumuz sağlanacaktır. Onun dışında bağışta bulunacak kişi ve kurumların yine Bakanlar Kurulu kararıyla vergiden muafiyeti için bir çalışmamız var. Bunun için de önümüzdeki ayda hızlı gelişmeler olacağını düşünüyorum. Kemik iliği nakliyle bir çok hastanın hayatını kurtarabiliriz. Önümüzdeki 10 sene içerisinde Dünya Sağlık Örgiütü, yüzde 325 oranında kanserlerin artacağını söylüyor. Bu büyük bir patlama anlamına geliyor. Yarın bizim veya çok yakınımızın kemik iliği nakli gerektirecek bir hastalığa yakalanmayacağını kimse iddia edemez. Şurada komşularımız, yüzbinlerce ve milyonlarca gönül kemik iliği vericisi olup, hastalarına şifa dağıtırken, bizim de Türkiye olarak böyle bir şeyde geri kalmamızın düşünülemeyeceğini söylüyorum. Ve özellikle kemik iliği bankamızın malzeme, cihaz konusunda acil yardımları olduğunun tekrar altını çiziyorum.

Işın Eliçin: Sayın Diler, çok teşekkür ediyoruz.